ÇİFTLİK HAYVANLARININ BAŞLICA BESİN MADDESİ GEREKSİNİMLERİ
Hakan TEKECİ tarafından, Büyükbaş Hayvancılık kategorisine, 24 Temmuz 2010, Cumartesi tarihinde eklenmiş.

Çiftlik hayvanlarının başlıca besin maddesi gereksinimlerini aşağıdaki şekilde sıralanabilir
 Enerji
 Protein
 Mineral maddeler
 Vitaminler
Diğer etkicil maddeler
1.Yaşama Payı
Hayvanların yaşama payı besin maddeleri gereksinimlerinden yararlanılarak belirlenir.
Bazal metabolizma; herhangi bir verimi olmayan , aç ve mutlak dinlenme halindeki bir hayvanda 24-25 0C sıcaklıktaki bir ortamda kalp atışları ve solunum gibi bazı yaşamsal işlevlerin yürütülebilmesi için gerekli olan bir enerjidir.
Yaşama payı ise; herhangi bir verimi olmayan, canlı ağırlığı değişmeyen, iş yapmayan bir hayvanın yaşamsal işlevlerinin yürütülmesini sağlayan besin maddeleri miktarıdır.
Gelişmesini bitirmiş hayvanlarda yaşama payı gereksinimlerini bilmek, hesaplamak ve bunları karşılamak hayvanların verim payı gereksinimlerini karşılarken göz önünde tutulması bakımından önemlidir.
Çiftlik hayvanları aldıkları besin maddelerinin %33-60’ını yaşama payı olarak harcarlar.
Yaşama payından arta kalan kısmı ise et, süt, yumurta gibi ürünler için kullanılır.
2.Enerji Gereksinmesi
Yaşama payı enerji gereksinmesi et, süt, yumurta, gebelik ve iş gibi herhangi bir herhangi bir verimi olmayan bir hayvanı enerji bakımdan dengede tutan enerji miktarıdır.
Yaşama payı enerji gereksinmesini etkileyen faktörlerden en önemlisi çevre ısısıdır.
Sıcak kanlı hayvanlar vücut ısılarını sabit tutmak zorundadırlar.
Vücut ısısı sığırlarda 38-39.9 0C, atlarda 37.2-38.2 0C ve tavuklarda 40.6-43 0C arasındadır.
Çevre ısısı belli bir noktanın altına düşerse çevreye saçılan ısı miktarı fazla olacağından vücut ısısı sabit tutulamaz ve azalır. Bu durumu önlemek için hayvan daha fazla ısı üretmek zorunda kalır ve böylece hayvanın enerji gereksinimi yükselir. Aynı durum çevre ısısı normalin çok üstünde olduğu zaman da görülür.
Vücut ısısının sürekli olarak normal düzeyde tutulmasını sağlayan en uygun çevre ısısı 15 0C’dir.


1.2. Protein Gereksinmesi
 Protein yaşamın sürmesi için gerekli olan en önemli besin maddesidir.
 Hücre protoplazmasının yapılmasında, parçalanan hücrelerin tekrar yerine konulmasında, bazı yıpranan hücrelerin onarımında ve esas maddeleri protein olan tırnak, yün, kıl ve boynuzların büyümesinde, sindirim salgılarının ve hormonların salgılanmasında, antikor ve bağışıklık maddelerinin yapılmasında ve buna benzer daha birçok biyolojik olaylarda protein mutlaka gereksinme vardır.
 Azotsuz rasyonla beslenen bir hayvanda idrarla atılan azot miktarı önce azalır ve belli bir süre sonra aynı düzeyde kalır. Buna minimal azot düzeyi denir ve ayrıca endojen üre azotu olarak da adlandırılır.
Yaşama payı azot gereksinmesi gübre, idrar ve çok az miktarda da terleme ile kaybolan azot miktarı toplamı kadardır.
1.3. Mineral Madde Gereksinmesi
 Yaşamın sürmesi için mineral maddelere de gereksinme vardır.
 Ancak hayvan beslemede kullanılan yemler genellikle tuz hariç hayvanların diğer mineral madde gereksinimlerini karşıladığı için yetersizlik pek söz konusu değildir.
1.4. Vitamin Gereksinmesi

 Yaşama payı rasyonu mutlaka yaşamın sürdürülmesi için gerekli olan vitaminleri de içermelidir.
 Normalde işletme koşullarında geleneksel olarak kullanılan hayvan yemleriyle düzenlenen rasyonlar hayvanların yaşam payı vitamin gereksinimlerini genelde karşılayabilirler.
• Üreme
Hayvan yetiştiriciliğinin temeli üremeye dayanır.
 Bu nedenle gerek erkek ve gerekse dişi damızlıkların, yaşam payı gereksinimleri ile beraber aşım, döl tutma ve döl verimi gereksinimleri de karşılayacak rasyonlarla beslenmeleri gerekir.
 Ana hayvan yetersiz belendiğinde döl verimi düşer ve yavrunun hastalıklara karşı direnci azalır. İleri dönemlerde yavru çok zaman doğumdan önce atılır veya ölü doğar.
 Ancak ana hayvan rasyondaki bazı besin maddesi eksikliklerini bir dereceye kadar kendi vücudundan tamamlar ve yavrunun gelişmesini sağlar. Bu durumda ana hayvanın vücudu bu besin maddelerince fakir düşer.
 Hayvanlarda yalnız yetersiz beleme değil, aynı zamanda aşırı beslemede döl verimini etkiler. Aşırı beslenen dişi hayvanlarda yumurtalıklar yağlanır ve bunun sonucu döl tutma oranı azalır.
 Gebe hayvanlarda, uterus, plesanta ve fetüsün gelişmesine paralel olarak besin maddeleri gereksinmesi yükselir.
 Gebeliğin ilk 2/3’lük döneminde fetüsün gelişmesi çok yavaş olduğu için hayvanların besin maddesi gereksinimlerinde önemli bir değişiklik gözlenmezken, gebeliğin son 1/3’lük döneminde fetüsün gelişmesi çok hızlandığı için hayvanların besin madde gereksinimlerinde artmaktadır.
 Gebe hayvanlarda gebeliğin sonlarına doğru artan besin maddesi gereksinimleri gebelik payı olarak ayrıca karşılanması hem ananın hem yavrunun sağlığı açısından önem taşımaktadır

. Protein Gereksinmesi
 Gebelik süresince artan vücut maddelerinin büyük bir kısmı proteinlerden oluşur.
 Bunun için gebe hayvanların protein gereksinimleri diğer besin madde gereksinimlerinden daha yüksektir.
 Çizelge: Fetüs ve uterus için sentezlenen protein miktarı ve gereksinme
Doğum öncesi (hafta) Günlük protein sentezi (g) Sindirilebilir ham protein gereksinmesi (g)
18-16
15-13
12-10
9-7
6-4
3-0 10-20
25-35
40-50
60-80
90-110
130-190 15-30
40-60
70-80
100-130
150-180
220-320

2.2. Enerji Gereksinmesi
 Fetüste ve uterusta yalnız protein değil, aynı zamanda enerji de birikir.
 Enerji birikimi gebeliğin ilk dönemlerinde az, son dönemlerinde ise fazla olur.
 Ayrıca bazal metabolizma gereksinmesi de gittikçe yükselir. ,
2.3. Mineral Madde Gereksinmesi
 Gebe hayvanlarda mineral madde birikimi, organik maddelere oranla daha azdır.
 Mineral madde birikimi de gebeliğin sonlarına doğru hızla artar.
 Fetüsteki mineral maddelerin %80-90’ı gebeliğin ikinci yarısında birikir.
 Bu dönemde verilen Ca ve P’un büyük bir kısmı fetüsün iskeletinin yapılmasında , az bir kısmı da depo edilerek doğum ile birlikte başlayacak süt ürünü için kullanılır.
2.4. Vitamin Gereksinmesi
 Gebelik süresince ve özellikle gebeliğin son döneminde vitamin gereksinmesinin karşılanmasında büyük önem taşır.
 Fetüsteki iskelet gelişmesinin hızlı olduğu sırada vitamin D’ye olan gereksinme artar.
 Gebe hayvanların vitamin A yani karoten gereksinmelerinin karşılanması da çok önemlidir.
 Gerek fetüsün normal gelişmesi ve gerekse doğumu izleyen günlerde ana hayvanın vereceği kolostrumun vitamin A içeriği üzerine etkisi nedeniyle hayvanlara verilen karoten miktarı arttırılmalıdır.
Büyüme
• Yetersiz besleme, büyümeyi yavaşlatır.
• Büyüme hızı tüm gelişme sürecinde aynı düzeyde kalmaz; başlangıçta hızlı olduğu halde son zamanlarda iyice yavaşlar.
• Farklı büyüme dönemlerinde hayvan vücudunda biriken besin maddelerinin miktarı ve oranı da farklı olur.
• Başlangıçta kemikler, kaslar ve iç organlar oluştuğu için hayvanın protein ve mineral gereksinmesi daha sonraki dönemlere oranla daha fazla olur.
• Yağ birikimi büyüme döneminin sonuna doğru artar ve ileri yaşlarda birikmeye devam eder.



Çizelge 2. Sığırlarda farklı yaşlarda canlı ağırlık artışının kimyasal bileşimi
Yaş (ay) Su (%) Protein (%) Yağ (%) Kül (%) 1 kg ağırlık artışının kalorisi (kcal)
0-3
3-5.5
5.5-11
11-18
18-21
21-34
34-44.5 63.3
46.3
47.7
45.7
27.6
35.5
8.5 20.9
13.6
15.6
15.3
9.6
7
-2.8 12.8
34.8
33.4
35.1
59.1
53.1
93.8 5
3.1
3.3
3.6
6.4
3.0
-1 3297
4070
4051
4191
6153
5433
8740

Protein Gereksinmesi
 Hayvanın protein gereksinmesi, vücudunda biriken protein miktarına göre değişir.
 Yeni doğmuş hayvanlar ilk günlerde kolostrumla, daha sonra ana sütüyle beslenirler.
 Ancak belli bir süre sonra protein gereksinmesi sadece sütle karşılanamaz.
 Bu nedenle süt emme döneminde genç hayvanlara proteince zengin kaba ve kesif yem verilir.
 Kantlı kümes hayvanları protein gereksinmelerini yumurtadan çıkıştan itibaren yem proteini ile karşılarlar.
 Yem proteinin hayvanın fizyolojik gereksinmelerini karşılayacak yapıda olması ve uygun miktarda amino asitleri içermesi gerekir.
3.2 Enerji Gereksinimi
• Büyüme çağındaki hayvanların enerji gereksinmesi, her birim canlı ağırlık artışının içerdiği enerji miktarına bağlı olarak değişir.
• Enerji gereksinmesi günlük canlı ağırlık artışı ile bu artışa neden olan yeni oluşmuş dokuların yapısına bağlıdır.


3.3Mineral Madde Gereksinmesi
 Büyüme çağındaki genç hayvanların mineral madde gereksinimlerinin karşılanması, kemiklerin mümkün olan en iyi şekilde gelişmesi için özellikle önemlidir.
 Büyüme çağındaki hayvanların mineral madde gereksinimleri daha fazladır.
 Bu gereksinme proteinde olduğu gibi büyüme ilerledikçe azalır.

3.4. Vitamin Gereksinmesi
 Büyüme çağındaki hayvanların en iyi şekilde büyüyebilmeleri için her türlü vitamin gereksinmeleri, özellikle de büyüme vitamini olarak da bilinen vitamin A ve kemik oluşumunda rol oynayan vitamin D gereksinmeleri eksiksiz olarak karşılanmalıdır.
 Memeli hayvanlar süt emme döneminde gerekli vitaminleri sütle karşılayabilirken, sütten kesilen hayvanların yemleri vitamin preperatları ile desteklenmesi gereklidir.

4.Süt Üretimi
 Memeli hayvanlar yeni doğan yavrularını beslemek amacıyla süt verirler.
 Memeli hayvanlarda süt verme dönemine laktasyon denir.
 Memeli hayvanalr doğumu izleyen günlerde, verilen besin maddelerinden çok daha zengin bir sıvı (kolostrum=ağız sütü) salgılarlar.
 Kolastrumun bileşimi doğumdan itibaren değişmeye başlar ve 10 gün sonra tamamiyle normal süte dönüşür.
 İneklerde süt verimi başlangıçta hızlı bir artış gösterir ve birkaç hafta sonra en yüksek düzeye çıkar. Bundan sonra yavaş yavaş azalır.
 Süt verimi bakımından bireyler arasında çok büyük farklılıklar vardır.
 Bunların bir kısmı bireyler arasındaki genetik farklılıklardan, bir kısmı da yemleme düzeyindeki farklılıklardan ileri gelir.
 Doğumu izleyen günlerde salgılanan kolostrumun yoğunluğu ve ve buna uygun olarak kuru madde içeriği çok yüksektir. Kuru maddenin büyük bir kısmı proteinden oluşur.
 Ayrıca normal sütte oranla daha fazla mineral madde ve vitamin içerir.
 Vitamin A içeriği normal sütün 30-300 katına ulaşır.
 Süt, süt bezlerinin faaliyeti sonucu oluşan bir üründür.
 Sütün bileşiminde bulunan maddeler süt bezlerine kanla taşınır.
 Bu nedenle süt bezlerinden sürekli olarak ve fazla miktarda kan geçer. Yapılan araştırmalara göre 1 lt süt oluşumu için ineklerin süt bezlerinden 400 lt kan geçmesi gerekir.
 Süt üretimi için gerekli olan besin maddeleri miktarı sütün içerdiği maddelere bağlıdır ve bunların miktarları türlere, ırklar hatta bireylere göre değişir.
4.1 Protein Gereksinimi
 Süt veren hayvanların proteince zengin yemlerle beslenmeleri gerekir.
 Laktasyonun değişik dönemlerinde sütün miktar ve bileşimi devamlı aynı düzeyde kalmaz.
 Bu nedenle süt hayvanlarının protein gereksinmeleri sürekli olarak değişir.
 Süt proteini tavuk yumurtası proteininden sonra en yüksek biyolojik değerliliğe sahip proteindir.
 Dolayısıyla yemlerde bulunan proteinin hem miktarının hem de kalitesinin sütünkine uygun olması gerekir.
 Protein kalitesi, rasyonun düzenlenmesinde yüksek değerli ve çeşitli protein kaynaklarının kullanılması ile yükseltilebilir.
4.2. Enerji Gereksinmesi

 Süt üretiminde enerji gereksinmesi, üretilen sütün içerdiği enerji miktarına göre değişir.
 Sütün enerjisi, içerdiği yağ, protein ve süt şekeri miktarı dikkate alınarak hesaplanır.
Sütün enerji içeriği=protein x 5.78 + yağ x 9.5 + süt şekeri x 3.95
Sütün enerji içeriğinin yarıya yakını yağdan gelmektedir. Sütün yağ içeriği çeşitli faktörlere bağlı olarak büyük değişiklik gösterebilir.
Süt yağının en çok %20’si yem yağından, geriye kalan kısmı ise sellülozun rumende parçalanması sonucu açığa çıkan asetik asitten sentezlenir.
4.3. Mineral Madde Gereksinmesi
 Süt hayvanlarının mineral madde gereksinmesi, verdikleri süt miktarına göre değişir.
 Süt verimi için verilen yemlerdeki mineral maddelerden ancak %50’si süte geçer.
 1 kg inek sütünde 1.12-1.43 g Ca ve 0.85 g P bulunduğuna göre 1 kg süt için ortalama olarak 2.5 g Ca ve 2 g P’a gereksinme vardır.
 Her kg inek sütü için tuz (NaCl)gereksinmesi 2.0 g’dır.
4.4. Vitamin Gereksinmesi

 Çiftlik hayvanlarının ürettikleri sütler vitaminler bakımından zengindir.
 Bu nedenle gerek insan gerekse genç hayvanların beslenmesi yönünden süt veren hayvanların vitamin gereksinmelerinin eksiksiz karşılanması gerekir.
Bu hayvanlarda özellikle vitamin A ile vitamin D gereksinmesinin karşılanması gereklidir